Wie betaalt de tolk in de zorg?

Het antwoord dat niemand wil horen: meestal niemand.

Wie in Nederland naar de huisarts, het wijkteam of de gemeente gaat en de taal niet goed spreekt, ontdekt dat een tolk zelden vanzelfsprekend is. De kosten worden in de meeste gevallen niet door de overheid vergoed. Er zijn uitzonderingen, en die zijn belangrijk — maar ze zijn beperkter dan mensen denken.

Dit artikel zet op een rij wat wél geregeld is, wat u zelf kunt doen, en waarom de meest gebruikte oplossing — een familielid dat vertaalt — juist de slechtste is.

Wanneer wordt een tolk wél vergoed?

Bij psychologische behandeling vergoedt de zorgverzekeraar een tolk voor mensen van achttien jaar en ouder die geen Nederlands of Engels spreken. Dat geldt voor de ggz, en niet automatisch voor alle andere zorg. Statushouders krijgen de eerste zes maanden de tolkentelefoon vergoed als zij voor een consult naar de huisarts gaan; daarna niet meer. Voor asielzoekers in een azc, slachtoffers van mensenhandel en vrouwen in de crisisopvang is een tolk wel gedekt. En wie langdurige zorg aanvraagt, hoeft er niets voor te regelen: het CIZ schakelt zelf een tolk in wanneer dat nodig is.

Buiten deze situaties betaalt u zelf, of vraagt u de zorgverlener om een tolk in te schakelen — die dan de kosten draagt. Sommige zorgverleners doen dat. Veel niet.

Waarom uw kind niet zou moeten vertalen

De meest voorkomende oplossing is dat een familielid meegaat. Meestal een dochter, soms een zoon. Het is gratis, het is praktisch, en het is de reden dat er in gesprekken zoveel misgaat.

Onderzoekers beschreven een intakegesprek waarin een dochter vertaalde voor haar Koerdisch sprekende ouders. De ouders gaven uitgebreide antwoorden in het Koerdisch; de dochter vatte die zeer beknopt samen voor de hulpverlener. Soms onderbrak ze het gesprek van haar ouders om zelf verder te praten met de hulpverlener.

Dit is geen slechte dochter. Dit is wat er gebeurt wanneer je een kind de rol van tolk geeft.

Een familielid filtert, bewust of onbewust, wat pijnlijk of beschamend is. Het weet ook niet wat relevant is: een tolk laat de hulpverlener bepalen wat belangrijk is, een dochter bepaalt het zelf. Bovendien is een familielid nooit neutraal. Gaat het gesprek over verwaarlozing, over schulden, over spanning binnen het gezin, dan kan een kind dat onmogelijk objectief overbrengen — en dat zou ook niet van hem of haar gevraagd mogen worden.

En dan is er nog het punt dat alles bepaalt: een kind wil zijn ouders graag helpen, en zal die rol dus niet snel uit zichzelf weigeren. De vraag "kan uw dochter meekomen om te vertalen?" klinkt als een praktische oplossing, maar legt een last neer die het kind niet kan afwijzen.

Wat u zelf kunt doen

Bij het maken van een medische afspraak kunt u vragen om een dubbel consult en aangeven dat een tolk noodzakelijk is. Dat geeft ruimte voor beide. Schakelt u een wijkteam in, vraag dan of er een teamlid is dat uw moedertaal spreekt — dat kan niet altijd, maar de vraag stellen kost niets. Voor snelle situaties heeft het Tolk- en Vertaalcentrum Nederland een tolkentelefoonapp waarmee uw zorgverlener direct een tolk kan inzetten.

Vertaalapps als Google Translate of SayHi Translate zijn een noodoplossing, geen tolk. Ze kunnen helpen bij eenvoudige uitwisseling, maar voor een gesprek over psychische klachten, opvoeding of een diagnose zijn ze ongeschikt. Eén verkeerd vertaald woord doet hier veel schade.

De beste oplossing is de eenvoudigste: kies waar mogelijk een zorgverlener die uw taal spreekt. Dan is er geen tolk nodig, en verdwijnt het probleem in plaats van dat het wordt opgelost.

De vraag achter de vraag

Wie zoekt naar "wordt een tolk vergoed", zoekt eigenlijk naar iets anders: hoe zorg ik dat ik begrepen word?

Een tolk vertaalt woorden. Wat er in een zorggesprek vaak misgaat, zit niet in de woorden maar in de context. Waarom u aarzelt bij een bepaalde vraag. Waarom een beslissing in uw gezin niet alleen uw beslissing is. Waarom praten over psychische klachten in uw omgeving niet vanzelfsprekend is.

Een goede tolk merkt dat op. Een zorgverlener die uw taal én uw achtergrond kent, hoeft het niet op te merken — die weet het al.