"Ik ben geen mantelzorger, ik help gewoon mijn ouders"

Tijdens een ontmoetingsochtend voor Turkse vrouwen reageerde mevrouw Özdemir op de vraag of zij mantelzorger was: nee, zij hielp haar ouders wel, maar die lagen niet de hele dag in bed. De Kap

Zij staat daarin niet alleen. Die reactie komt vaker wanneer er met vrouwen met een migratieachtergrond over mantelzorg wordt gesproken. De Kap

Dat is geen taalkwestie. Het is de reden dat een grote groep mensen jarenlang zware zorg verleent zonder ooit ondersteuning aan te vragen — omdat ze zichzelf niet herkennen in het loket dat voor hen bedoeld is.

Wat de cijfers laten zien

Van de vijf miljoen mantelzorgers in Nederland heeft ongeveer één op de tien een migratieachtergrond. Die zorg ziet er anders uit. Cok Vrooman

Mantelzorgers met een niet-westerse migratieachtergrond helpen hun ouders gemiddeld ongeveer 7,5 uur per week, tegenover 5,1 uur bij mantelzorgers van ouders zonder migratieachtergrond. De hulp duurt ook langer: in 2019 gemiddeld ruim zes jaar, tegen een krappe vijf jaar bij andere mantelzorgers. En de gevolgen zijn meetbaar: 13 procent van de mantelzorgers met een niet-westerse migratieachtergrond is ernstig belast, tegenover 7 procent van de mantelzorgers zonder die achtergrond. Geron + 2

De verklaring is deels praktisch. Een op de vier mantelzorgers van een ouder met een niet-westerse migratieachtergrond deelt het huishouden met degene voor wie hij of zij zorgt; bij andere mantelzorgers is dat bijna een op de tien. Bovendien hebben velen van hen zelf nog thuiswonende kinderen onder de achttien — 46 procent, tegenover 33 procent bij mantelzorgers zonder migratieachtergrond. GeronGeron

Hulpgevers van ouders met een niet-westerse migratieachtergrond zijn gemiddeld bijna veertig jaar oud. Werk, eigen gezin, en de zorg voor een ouder — vaak onder één dak. Geron

Waarom er zo weinig hulp wordt gevraagd

Uit onderzoek blijkt dat juist mantelzorgers met een migratieachtergrond minder vaak om ondersteuning vragen. Daar zijn meerdere redenen voor, en ze liggen op elkaar gestapeld. Informele zorg

Er rusten vaak taboes op ziektes en beperkingen, en er is schaamte om de zorg voor je ouders over te dragen aan anderen. Een ervaringsdeskundige mantelzorger verwoordde het zo: veel mensen met een migratieachtergrond durven hun naaste niet naar een dagbesteding of verzorgingshuis te sturen, uit angst dat er geen rekening wordt gehouden met het eten, of uit zorg om wat anderen ervan zullen zeggen. Informele zorgInformele zorg

Daarnaast is de weg naar hulp letterlijk moeilijk begaanbaar. De route naar gemeentelijke ondersteuning is niet altijd duidelijk, en de ingewikkelde regels in soms moeilijk Nederlands zorgen ervoor dat mantelzorgers met een migratieachtergrond afhaken bij het regelen ervan. Wie de taal niet machtig is, vraagt vaak helemaal geen ondersteuning aan, omdat de informatie niet vertaald wordt. Informele zorgInformele zorg

En dan is er de reden die het dichtst bij ons werk ligt: het ontbreken van cultuur- of religiegevoelige zorg is voor veel mantelzorgers met een migratieachtergrond een belangrijke reden om geen gebruik te maken van professionele zorg. Veel professionals zijn zich daar niet van bewust. Informele zorg

Waarom het altijd dezelfde persoon is

Cultureel antropoloog Menal Ahmad promoveerde op onderzoek naar mantelzorgers met een migratieachtergrond die zorgen voor een familielid met dementie. Zij sprak met mensen met een Turkse, Marokkaanse, Molukse, Chinese en Surinaamse achtergrond.

Uit haar onderzoek komt naar voren dat de mantelzorgrol ontstaat vanuit twee morele opvattingen: zorg geven vanuit liefde voor je ouders, en zorg geven vanuit verantwoordelijkheidsgevoel. Beide leven binnen gemeenschappen, maar door gendernormen geeft vaak slechts één vrouw binnen een gezin daaraan gehoor — meestal een (schoon)dochter of de echtgenote. Cok Vrooman

Wat daarna gebeurt, herkennen veel mensen. Familieleden die minder betrokken zijn, onderschatten vaak de zwaarte van de zorg omdat ze de zorgontvanger minder vaak zien. Dat bemoeilijkt gesprekken over de verdeling van zorgtaken. Cok Vrooman

En de zorg wordt onderdeel van wie je bent. Je bent dan 'een betere dochter' of 'een betere gelovige' dan familieleden die geen zorg geven. Dat is een manier om om te gaan met overbelasting en met teleurstelling in familieleden die niets doen. Het geven van zorg wordt langzaam deel van de identiteit van de mantelzorger, en dat geeft trots en kracht. Cok VroomanCok Vrooman

Daar zit de valkuil. Wanneer zorgen deel van je identiteit is geworden, voelt hulp vragen als falen.

Wat Ahmad tegen hulpverleners zegt

Haar advies is opvallend, en gaat in tegen wat veel professionals zoeken.

Sommige professionals vragen haar of er niet een handboek bestaat met culturele gebruiken van migranten met verschillende achtergronden, zodat ze hun hulp daarop kunnen afstemmen. Zoiets is er niet, zegt zij, en het kan er niet zijn. Je kunt niet zomaar een cultureel label op iemand plakken; iemand is altijd veel meer dan dat. Zorg&Sociaalweb

Als we alleen focussen op culturele verschillen, wordt een mantelzorger met een migratieachtergrond al snel 'de onbegrijpelijke ander' en mis je belangrijke informatie. De culturele achtergrond speelt een rol, maar ook migratiegeschiedenis, sociale klasse, iemands positie binnen het gezin, de aanwezigheid van sociale netwerken en de rol van religie. ZorgvoorbeterZorgvoorbeter

Dat is wat wij bedoelen met cultuursensitief werken. Niet een lijst met gebruiken. Een houding waarin de vraag "hoe zit dat bij u?" oprecht gesteld wordt, en waarin het antwoord niet hoeft te worden vertaald.

Wat u nu kunt doen

Als u zorgt voor een ouder of partner en zich in dit artikel herkent, is de eerste stap eenvoudig: erken dat u mantelzorger bent, ook als u dat woord niet gebruikt. Sommige organisaties spreken daarom liever van 'familiezorg' — dat sluit voor veel mensen beter aan. Kis

De tweede stap is uitzoeken wat er in uw gemeente bestaat. In Apeldoorn is dat De Kap, dat er nadrukkelijk ook is voor mantelzorgers met een migratieachtergrond en twee consulenten heeft aangesteld met speciale aandacht voor diversiteit en inclusie. In Arnhem en Zutphen lopen ondersteuning en het mantelzorgcompliment via de gemeente of een lokale welzijnsorganisatie. De Kap

De derde stap is de moeilijkste: het gesprek in uw eigen familie over de verdeling. Dat gesprek voert zichzelf niet, en een buitenstaander erbij helpt vaak meer dan mensen verwachten.